Percepcja i doświadczenia słuchowe | Polska Antypsychiatria

Słyszenie głosów to doświadczenie znacznie szersze niż psychiatria zwykła je definiować. Głosy słyszą osoby z diagnozą schizofrenii, ale też osoby po utracie słuchu, po urazie głowy, w silnym stresie, w deprywacji senowej, pod wpływem substancji, w migrenie, w padaczce skroniowej — a także osoby bez jakiejkolwiek diagnozy psychiatrycznej. Z tego powodu portal stosuje rygorystyczne rozdzielenie czterech warstw, które psychiatria często łączy w jedną etykietę.

Cztery warstwy, których nie wolno mieszać

Doświadczenie — to, co osoba przeżywa (słyszy głos). Interpretacja— to, jak osoba to rozumie (skąd pochodzi). Diagnoza — etykieta kliniczna nadana na podstawie kryteriów. Hipoteza o przyczynie — proponowane wyjaśnienie mechanizmu. Pomieszanie tych warstw to główny źródło błędów — w obie strony.

Czym jest problem?

Główny problem można sprowadzić do pytnia postawionego w stylu Thomasa Szasza: czy etykieta diagnostyczna opisuje rzeczywistość, czy ją konstruuje? Kiedy „słyszenie głosów” zostaje automatycznie przetłumaczone na „psychozę”, diagnoza przestaje być opisem, a staje się wyjaśnieniem — i to wyjaśnieniem, które zamyka dalsze pytania. Tymczasem samo doświadczenie nie przesądza ani diagnozy, ani przyczyny.

FAKT

Słyszenie głosów występuje w wielu kontekstach: psychiatrycznym, neurologicznym, akustycznym, farmakologicznym i nieklinicznym (osoby bez diagnozy).

BADANIE

Badania Romme i Escher (1989) oraz sieci Hearing Voices Network pokazują, że część osób słyszących głosy funkcjonuje bez diagnozy i bez leczenia; doświadczenie samo w sobie nie przesądza o chorobie.

OPINIA

Szasz argumentował, że „choroba psychiczna” to metafora, a etykiety diagnostyczne opisują zachowania, nie obiektywne choroby mózgu. Stanowisko to jest filozoficzne i kontrowersyjne, nie naukowo ustalone.

Historia

W kulturach tradycyjnych słyszenie głosów bywało ramowane religijnie (proroctwa, opętania). Medycyna XIX i XX wieku sprowadziła je w dużej mierze do kategorii „halucynacji” i powiązała z psychozą. Przełomem krytycznym były prace Mariusa Romme i Sandry Escher (lata 80. XX w.), które pokazały, że głosy słyszą też osoby zdrowe, i które zapoczątkowały ruch Hearing Voices Network — podejście oparte na dialogu z doświadczeniem, a nie tylko na jego tłumieniu.

Co pokazują badania?

Neuroobrazowanie wskazuje, że słyszenie głosów aktywuje obszary związane z mową i przetwarzaniem audialnym (m.in. korę skroniową i zakręt Heschla). Badania nad osobami nieklinicznymi słyszącymi głosy (tzw. healthy voice-hearers) sugerują, że różnica między nimi a pacjentami leży nie w samym występowaniu głosów, ale w ich treści, częstotliwości, emocjonalnym zabarwieniu i relacji z innymi objawami. To ważne: doświadczenie jest podobne, kontekst i interpretacja różne.

Jakie istnieją wyjaśnienia?

Neurologiczne: utrata słuchu (fenomen Charlesa Bonneta w sferze słuchu), padaczka skroniowa, migrena, uraz głowy, choroby neurodegeneracyjne.
Psychologiczne: stres, uraz, deprywacja senowa, dysocjacja.
Akustyczne: tinnitus, źródła dźwięku niezidentyfikowane w otoczeniu, zjawiska echa i rezonansu.
Farmakologiczne: leki, substancje, odstawienie.
Niekliniczne: osoby bez diagnozy, u których doświadczenie jest integrowane z ich życiem.

Jakie są argumenty krytyczne?

Automatyczne łączenie głosów z psychozą zawęża diagnostykę różnicową i pomija przyczyny neurologiczne i akustyczne.
Brak biomarkera dla „psychozy” oznacza, że diagnoza opiera się na kryteriach behawioralnych — a więc na interpretacji, nie na pomiarze.
Etykieta może działać stygmatyzująco i samospełniająco (zob. stygmat diagnozy).

Jakie są argumenty przeciwne (przeciw zbywaniu poważności klinicznej)?

Głosy bywają uciążliwe, przerażające i powiązane z realnym cierpieniem; zbywanie ich jako „normalnego doświadczenia” bywa lekceważeniem.
Część doświadczeń współwystępuje z ryzykiem i wymaga profesjonalnej oceny — portal nie zachęca do samodiagnozy ani do odstawiania leczenia.

Co jest dobrze udokumentowane, a co pozostaje niepewne?

Co wiemy

Słyszenie głosów występuje w wielu kontekstach, nie tylko psychiatrycznych.
Aktywacja obszarów mowy w neuroobrazowaniu podczas doświadczenia.
Istnienie osób nieklinicznych słyszących głosy (badania Romme–Escher i późniejsze).

Czego nie wiemy

Pełen mechanizm różnicujący doświadczenie u osób z diagnozą i bez niej.
Wzajemne relacje przyczynowe między stresem, neurobiologią a treścią głosów.
Obiektywny test odróżniający „psychozę” od innych źródeł głosów.

Co jest hipotezą

Hipoteza, że treść i emocjonalne zabarwienie (a nie samo wystąpienie) odróżnia kontekst kliniczny od nieklinicznego.
Hipoteza, że część doświadczeń ma źródło akustyczne lub neurologiczne pomijane w diagnostyce psychiatrycznej.

Jakie dowody byłyby potrzebne

Badania porównawcze neuroobrazowe osób z diagnozą i bez, z kontrolą utraty słuchu.
Standardy diagnostyki różnicowej obejmujące neurologię i audiologię.

Najważniejsze pytania

Czy rozważono przyczyny neurologiczne i akustyczne, czy od razu przyjęto psychiatryczną?
Czy badanie słuchu i neurologiczne zostały wykonane przed diagnozą psychiatryczną?
Czy treść i kontekst głosów zostały zbadane, czy tylko ich wystąpienie?
Czy diagnoza jest opisem, czy wyjaśnieniem?

Wnioski

Słyszenie głosów to doświadczenie, nie diagnoza. Diagnoza i wyjaśnienie przyczyny wymagają diagnostyki różnicowej, a nie automatycznego tłumaczenia. Portal przyjmuje zasadę: szacunek dla osoby + krytycyzm wobec twierdzenia. Doświadczenie jest prawdziwe; to, co ono „oznacza”, wymaga dowodów.

Źródła (wybrane, do samodzielnego sprawdzenia)

Romme S., Escher A. (1989), Hearing voices, Schizophrenia Bulletin 15(2), 209–216.
Sommer I.E. i in. (2010), Auditory verbal hallucinations in people without psychosis, Schizophrenia Bulletin.
Szasz T.S. (1961), The Myth of Mental Illness, Hoeber-Harper.
Foucault M. (1961), Folie et Déraison, Plon.
Waters F. i in. (2014), Auditory verbal hallucinations in schizophrenia and nonschizophrenia populations, Schizophrenia Bulletin.

Głosy słyszane — co to za doświadczenie?