Wprowadzenie
Historia psychiatrii jest historią prób odpowiedzi na pytanie, czym jest „choroba psychiczna" i jak na nią reagować. To historia, w której obok postępów — odejścia od demonologii, humanizacji opieki, rozwoju metod leczenia — występują również rozdziały ciemne: instytucjonalizacja, przymus, eksperymenty na pacjentach, terapie, które dziś budzą sprzeciw. Uczciwa historia psychiatrii musi obejmować obie strony.
HISTORIA PSYCHIATRII TO NIE HISTORIA POSTĘPUU OD CIEMNOŚCI DO ŚWIATŁA — TO HISTORIA NAPIĘCIA MIĘDZY LECZENIEM A KONTROLĄ.
Od demonologii do medycyny
W średniowieczu i renesansie doświadczenia, które dziś nazywamy psychiatrycznymi, były często interpretowane w kategoriach religijnych — opętanie, grzech, kara. Stopniowo, od XVII–XVIII wieku, zaczęto przenosić „obłąkanych" z opieki rodzinnej i kościelnej do instytucji świeckich. To był krok w stronę medykalizacji, ale niekoniecznie humanizacji — pierwsze instytucje (jak Bedlam w Londynie) były często miejscami odizolowania, a nie leczenia.
Moralne leczenie i Pinel
Przełomem humanitarnym była koncepcja moralnego leczenia (ang. moral treatment), rozwijana na przełomie XVIII i XIX wieku. Philippe Pinel w Bicêtre i Salpêtrière w Paryżu oraz William Tuke w York Retreat w Anglii promowali podejście oparte na ludzkim traktowaniu, rutynie, pracy, spokoju — zamiast łańcuchów i przymusu. To był realny postęp. Warto jednak pamiętać, że „moralne leczenie" nie było wolne od kontroli — narzucało dyscyplinę i normy, a jego sukces zależał od konformizmu pacjenta.
Instytucjonalizacja i wielki szpital
XIX wiek to epoka wielkich zakładów psychiatrycznych — ogromnych szpitali na obrzeżach miast, w których umieszczano tysiące pacjentów. Idea była szlachetna (spokój, praca, leczenie), ale w praktyce szpitale te szybko się przepełniły, stając się miejscami długotrwałego odizolowania, a często zaniedbania. To okres, w którym psychiatria ugruntowała swoją rolę instytucjonalną — i z nią napięcie między opieką a kontrolą (zob. instytucje psychiatryczne).
Somatyczne terapie — XX wiek
Pierwsza połowa XX wieku to poszukiwanie metod somatycznych (cielesnych) leczenia ciężkich zaburzeń. Pojawiły się:
- Terapia insulinowa (Sakel, 1933) — śpiączka insulinowa w schizofrenii; później porzucona ze względu na ryzyko i brak dowodów.
- Cardiazolowa terapia wstrząsowa (Meduna, 1934) — wywoływanie drgawek; porzucona na rzecz ECT.
- Terapia elektrowstrząsowa (Cerletti i Bini, 1938) — wciąż stosowana, kontrowersyjna (zob. ECT).
- Lobotomia (Moniz, 1936; Freeman-Watts) — neurochirurgiczne uszkodzenie mózgu; dziś powszechnie potępiana (zob. lobotomia).
Te terapie miały kontekst: przed antybiotykami i farmakologią psychiatria miała mało opcji leczenia ciężkich przypadków. Ale to nie usprawiedliwia zignorowania szkód, które wyrządziły — ani faktu, że część z nich była stosowana bez pełnej świadomej zgody.
Psychofarmakologia — rewolucja i jej cienie
Lata 50. XX wieku przyniosły chlorpromazynę (1952, Delay i Deniker) — pierwszy lek przeciwpsychotyczny, który zmienił obraz oddziałów i umożliwił deinstytucjonalizację. Potem iproniazyd (antydepresant), lit (stabilizator), benzodiazepiny. To był realny postęp. Ale psychofarmakologia wniosła też nowe problemy: działania niepożądane, długoterminowe skutki, konflikty interesów, polifarmację (zob. polifarmacja).Rewolucja farmakologiczna nie zamknęła krytyki psychiatrii — przeniosła ją na nowy teren.
Deinstytucjonalizacja
Od lat 60. XX wieku, zwłaszcza w USA i części Europy, wielkie szpitale były zamykane, a pacjentów przenoszono do opieki środowiskowej. To było humanitarne w intencji. W praktyce część pacjentów trafiła na ulicę, do więzień lub do nieadekwatnej opieki — zjawisko określane jako transinstytucjonalizacja. Krytycy (m.in. Scull) wskazywali, że deinstytucjonalizacja bez wystarczającej opieki środowiskowej zamieniła szpital w więzienie i bezdomność.
Krytyka antypsychiatryczna
Lata 60. i 70. XX wieku to narodziny ruchu antypsychiatrycznego — Foucault, Laing, Szasz, Basaglia. Foucault („Szaleństwo i cywilizacja", 1961) analizował psychiatrię jako instytucję kontroli. Laing („Podzielone ja", 1960) traktował schizofrenię jako rozumiałe doświadczenie, nie chorobę. Szasz („Mit choroby psychicznej", 1961) kwestionował samą kategorię. Basaglia w Trieste likwidował szpital psychiatryczny. Te głosy były kontrowersyjne, ale wymusiły refleksję nad przymusem, stygmatyzacją i rolą psychiatrii (zob. antypsychiatria).
Czego uczy historia?
- Postęp i nadużycia współistniają — historia nie jest liniowa.
- Terapie uznawane za „postęp" mogą okazać się szkodliwe (lobotomia).
- Instytucje mogą służyć opiece lub kontroli — napięcie jest trwałe.
- Krytyka antypsychiatryczna wymusiła reformy, choć część jej tez jest kontrowersyjna.
- Świadoma zgoda i prawa pacjenta są owocem trudnych lekcji.
Wnioski
Historia psychiatrii jest historią napięcia między leczeniem a kontrolą, postępem a nadużyciem. Uczciwa analiza nie pomija ani postępów (moralne leczenie, farmakologia, deinstytucjonalizacja), ani cieni (lobotomia, eksperymenty, przymus). To dziedzictwo uzasadnia krytyczne, ale nie odrzucające podejście — psychiatria może leczyć i szkodzić, a zadaniem krytyki jest pomóc rozróżnić, kiedy robi które.
Źródła (wybrane, do samodzielnego sprawdzenia)
- Shorter E. (1997), A History of Psychiatry: From the Era of the Asylum to the Age of Prozac, Wiley.
- Scull A. (2015), Madness in Civilization: A Cultural History of Insanity, Princeton University Press.
- Foucault M. (1961), Folie et déraison. Histoire de la folie à l'âge classique (pol. Szaleństwo i cywilizacja).
- Scull A. (1977), Decarceration: Community Treatment and the Deviant — A Radical View.
- Grob G.N. (1991), From Asylum to Community, Princeton University Press.
- Pressman J.D. (1998), Last Resort: Psychosurgery and the Limits of Medicine, Cambridge University Press.