Odpowiedzialność prawna

Odpowiedzialność personelu medycznego i placówek

Prawo pacjenta nie byłoby pełne, gdyby jego naruszenie nie mogło prowadzić do odpowiedzialności osób lub podmiotów odpowiedzialnych za udzielanie świadczeń zdrowotnych.

W polskim systemie prawnym odpowiedzialność związana z leczeniem może mieć różny charakter. W zależności od rodzaju naruszenia, jego skutków oraz osoby odpowiedzialnej może chodzić między innymi o odpowiedzialność cywilną, karną, zawodową, a także odpowiedzialność samego podmiotu leczniczego za sposób zorganizowania i wykonywania świadczeń.

Nie każda pomyłka medyczna oznacza automatycznie przestępstwo. Nie każde nieprawidłowe leczenie prowadzi również do odpowiedzialności odszkodowawczej. Ocena konkretnej sytuacji wymaga ustalenia faktów, obowiązujących standardów, charakteru naruszenia, związku przyczynowego oraz skutków, jakie poniósł pacjent.

Dlatego w każdej sprawie należy oddzielić sam fakt niezadowolenia pacjenta z leczenia od możliwego naruszenia prawa, zasad wykonywania zawodu lub obowiązku należytej staranności.

1. Odpowiedzialność personelu medycznego

Osoby wykonujące zawody medyczne mają obowiązek wykonywać swoje czynności zgodnie z obowiązującymi przepisami, aktualną wiedzą medyczną oraz zasadami wykonywania danego zawodu.

Rzecznik Praw Pacjenta wskazuje, że pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych udzielanych zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, a osoby wykonujące zawód medyczny powinny udzielać świadczeń z należytą starannością i zgodnie z zasadami etyki zawodowej.

Oznacza to, że odpowiedzialność może być rozważana między innymi wtedy, gdy personel:

• nie dochował wymaganej staranności,
• postępował niezgodnie z aktualną wiedzą medyczną,
• nie przeprowadził odpowiedniej diagnostyki,
• pominął istotne objawy lub informacje,
• zastosował niewłaściwe postępowanie,
• naruszył zasady uzyskiwania zgody pacjenta,
• naruszył tajemnicę informacji,
• naruszył godność lub intymność pacjenta,
• nierzetelnie prowadził dokumentację,
• zastosował określone środki lub procedury bez wymaganej podstawy prawnej,
• nie zareagował odpowiednio na powstałe zagrożenie dla zdrowia lub życia pacjenta.

Nie oznacza to jednak, że każde z powyższych zachowań automatycznie przesądza o winie. W konkretnym przypadku trzeba ustalić, jakie obowiązki ciążyły na danej osobie, jakie czynności rzeczywiście wykonano oraz czy pomiędzy zachowaniem a powstałą szkodą istnieje wymagany prawem związek.

2. Odpowiedzialność cywilna

Jednym z podstawowych mechanizmów ochrony pacjenta jest odpowiedzialność cywilna.

Jeżeli w związku z udzielaniem świadczeń zdrowotnych pacjent doznał szkody lub krzywdy, może istnieć możliwość dochodzenia odpowiednich roszczeń na drodze cywilnej.

W zależności od okoliczności mogą one dotyczyć między innymi:

• odszkodowania za poniesioną szkodę,
• zadośćuczynienia za krzywdę,
• kosztów leczenia,
• kosztów rehabilitacji,
• innych uzasadnionych wydatków,
• a w określonych sytuacjach również dalszych następstw zdrowotnych i życiowych.

Odpowiedzialność cywilna może dotyczyć zarówno osoby, która udzielała świadczenia, jak i podmiotu leczniczego, z którym związany był personel lub który organizował udzielanie świadczeń.

Portal pacjent.gov.pl wskazuje wprost, że pacjent może dochodzić roszczeń w sądzie cywilnym od osoby, która go leczyła lub diagnozowała, albo od placówki, w której była zatrudniona lub na rzecz której pracowała.

Dlatego w analizie sprawy należy zawsze ustalić nie tylko kto wykonał konkretną czynność medyczną, ale również w jakiej strukturze organizacyjnej działała ta osoba i kto ponosił odpowiedzialność za organizację udzielania świadczeń.

3. Odpowiedzialność placówki medycznej

Odpowiedzialność nie musi ograniczać się do pojedynczego lekarza, pielęgniarki czy innego członka personelu.

Placówka medyczna jest również odpowiedzialna za prawidłową organizację udzielania świadczeń i przestrzeganie praw pacjentów.

Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta wskazuje, że przestrzeganie praw pacjenta jest obowiązkiem między innymi podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, osób wykonujących zawody medyczne oraz innych osób uczestniczących w udzielaniu świadczeń.

Odpowiedzialność placówki może więc dotyczyć nie tylko pojedynczego błędu człowieka, lecz także problemu organizacyjnego.

Przykładowo może powstać pytanie, czy placówka:

• zapewniła odpowiednią liczbę personelu,
• zapewniła właściwe warunki udzielania świadczeń,
• zapewniła dostęp do wymaganej diagnostyki,
• prawidłowo organizowała dokumentację,
• właściwie nadzorowała wykonywanie świadczeń,
• zapewniła odpowiednie procedury,
• reagowała na wcześniejsze nieprawidłowości,
• zapewniła szkolenia personelu,
• stworzyła warunki umożliwiające przestrzeganie praw pacjenta.

Odpowiedzialność placówki może zatem wynikać zarówno z działania, jak i z określonych zaniedbań organizacyjnych.

4. Odpowiedzialność za naruszenie praw pacjenta

Odpowiedzialność prawna nie musi być związana wyłącznie z błędem diagnostycznym lub terapeutycznym.

Pacjent może doznać naruszenia prawa również wtedy, gdy świadczenie zostało wykonane w sposób naruszający inne jego prawa.

Dotyczy to między innymi:

• prawa do informacji,
• prawa do wyrażenia zgody,
• prawa do dokumentacji medycznej,
• prawa do tajemnicy informacji,
• prawa do poszanowania godności i intymności,
• prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego,
• prawa do świadczeń zgodnych z aktualną wiedzą medyczną i udzielanych z należytą starannością.

Ustawa o prawach pacjenta nakłada obowiązki związane z przestrzeganiem tych praw zarówno na podmioty lecznicze, jak i osoby wykonujące zawody medyczne.

W praktyce oznacza to, że sprawa pacjenta może dotyczyć jednocześnie kilku różnych problemów.

Przykładowo jedna sytuacja może obejmować jednocześnie:

problem diagnostyczny + brak odpowiedniej informacji + brak zgody + nieprawidłową dokumentację.

Każdy z tych elementów może wymagać odrębnej oceny prawnej.

5. Odpowiedzialność zawodowa

Osoby wykonujące określone zawody medyczne mogą ponosić również odpowiedzialność zawodową.

Jest to odrębny mechanizm od odpowiedzialności cywilnej i karnej.

W przypadku lekarza sprawy dotyczące naruszenia zasad wykonywania zawodu, zasad etyki lekarskiej lub niewłaściwego postępowania mogą być kierowane do właściwego Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej.

Ministerstwo Zdrowia wskazuje również odrębne mechanizmy odpowiedzialności zawodowej dotyczące pielęgniarek i położnych.

Odpowiedzialność zawodowa ma więc przede wszystkim oceniać, czy osoba wykonująca dany zawód przestrzegała zasad związanych z jego wykonywaniem.

Nie należy utożsamiać jej z procesem cywilnym o odszkodowanie ani z postępowaniem karnym.

6. Odpowiedzialność karna

W najpoważniejszych przypadkach zachowanie osoby związanej z udzielaniem świadczeń zdrowotnych może być również przedmiotem postępowania karnego.

Dotyczy to sytuacji, w których zachowanie może odpowiadać znamionom konkretnego przestępstwa określonego w ustawie karnej.

W takim przypadku konieczne jest jednak wykazanie wszystkich wymaganych przez prawo elementów danego czynu.

Samo stwierdzenie:

„lekarz popełnił błąd”

nie jest jeszcze równoznaczne ze stwierdzeniem popełnienia przestępstwa.

W postępowaniu karnym konieczne jest ustalenie między innymi, jakie zachowanie miało miejsce, jakie obowiązki ciążyły na danej osobie, czy doszło do ich naruszenia oraz czy spełnione zostały wszystkie ustawowe przesłanki odpowiedzialności karnej.

Pacjent, który uważa, że doszło do czynu mogącego stanowić przestępstwo, może złożyć zawiadomienie do organów ścigania.

7. Jeden przypadek może prowadzić do kilku postępowań

Ważną zasadą jest to, że jeden przypadek nie musi być oceniany wyłącznie w jednym trybie.

To samo zdarzenie może potencjalnie prowadzić do:

Każde z tych postępowań ma jednak inny cel i inne zasady.

Dlatego decyzja jednej instytucji nie zawsze oznacza automatycznie rozstrzygnięcie wszystkich możliwych aspektów sprawy.

Przykładowo uznanie, że nie ma podstaw do odpowiedzialności karnej, nie musi oznaczać, że nie istnieje żaden problem dotyczący praw pacjenta lub odpowiedzialności cywilnej.

Podobnie postępowanie dotyczące praw pacjenta nie jest tym samym co proces o odszkodowanie.

8. Różnica między błędem, naruszeniem prawa i przestępstwem

Na portalu warto szczególnie wyraźnie rozdzielać te pojęcia.

Te pojęcia nie powinny być używane zamiennie.

9. Szczególne znaczenie ma dokumentacja

W sprawach dotyczących odpowiedzialności medycznej dokumentacja może mieć fundamentalne znaczenie dowodowe.

Pozwala ustalić między innymi:

• kiedy pacjent został zbadany,
• jakie objawy zgłaszał,
• jakie rozpoznanie postawiono,
• jakie badania wykonano,
• jakie decyzje podjęto,
• jakie leczenie zastosowano,
• jakie informacje przekazano pacjentowi,
• czy uzyskano zgodę,
• jakie działania podejmował personel,
• jakie były reakcje na zmianę stanu pacjenta.

Dokumentacja nie jest jednak automatycznie dowodem prawidłowości postępowania tylko dlatego, że została sporządzona.

Może być również przedmiotem oceny pod kątem jej kompletności, spójności, chronologii i zgodności z innymi dowodami.

Dlatego w przypadku poważnego sporu warto porównywać dokumentację z innymi materiałami: wynikami badań, receptami, wypisami, zeznaniami, korespondencją oraz innymi dostępnymi dowodami.

10. Rola Rzecznika Praw Pacjenta

Rzecznik Praw Pacjenta jest jednym z podstawowych organów, do których pacjent może zwrócić się w przypadku podejrzenia naruszenia swoich praw.

RPP wskazuje, że można zgłaszać między innymi zastrzeżenia dotyczące zgodności świadczeń z aktualną wiedzą medyczną, należytej staranności, informacji, zgody, tajemnicy oraz dokumentacji.

Nie należy jednak traktować Rzecznika jako odpowiednika sądu cywilnego lub prokuratury.

Poszczególne instytucje mają różne kompetencje i różne cele postępowań.

Dlatego ważne jest prawidłowe określenie problemu i skierowanie sprawy do właściwego organu.

11. Odpowiedzialność nie oznacza automatycznie winy

Jest to jedna z najważniejszych zasad przy analizowaniu przypadków medycznych.

Fakt, że leczenie zakończyło się niepowodzeniem, pacjent doznał powikłania albo jego stan zdrowia się pogorszył, nie oznacza sam w sobie, że personel ponosi odpowiedzialność prawną.

Medycyna wiąże się z ryzykiem, niepewnością diagnostyczną i możliwością wystąpienia powikłań.

Z drugiej strony samo wystąpienie niekorzystnego skutku nie powinno również zamykać drogi do sprawdzenia, czy postępowanie było zgodne z prawem, aktualną wiedzą medyczną i wymaganym standardem staranności.

Dlatego właściwe pytanie powinno brzmieć nie:

„Czy leczenie się nie udało?”

lecz:

„Czy sposób postępowania był zgodny z obowiązującymi wymaganiami, a jeżeli nie – czy nieprawidłowość pozostawała w związku ze szkodą lub naruszeniem praw pacjenta?”

12. Odpowiedzialność za organizację systemu

Szczególnego znaczenia nabiera sytuacja, w której problem nie wynika wyłącznie z decyzji jednej osoby.

Pacjent może mieć bowiem do czynienia z problemem systemowym.

Przykładowo pytania mogą dotyczyć:

• braków kadrowych,
• niewłaściwej organizacji dyżurów,
• braku odpowiedniego nadzoru,
• niewystarczającego wyposażenia,
• niewłaściwych procedur,
• braku szkoleń,
• nieprawidłowego obiegu dokumentacji,
• niewłaściwej organizacji dostępu do świadczeń.

W takich sytuacjach analiza odpowiedzialności powinna obejmować nie tylko osobę, która bezpośrednio zetknęła się z pacjentem, ale również sposób organizacji świadczeń przez placówkę.

Rzecznik Praw Pacjenta podkreślał, że obowiązek poszanowania praw pacjenta obejmuje również organizacyjną działalność podmiotu leczniczego. W odniesieniu do prawa do godności wskazywano, że odpowiednia organizacja pracy jest elementem zapewnienia pacjentowi właściwego dostępu do świadczeń.

13. Jak analizować potencjalną odpowiedzialność?

Przy analizowaniu konkretnego przypadku warto odpowiedzieć kolejno na kilka pytań:

14. Odpowiedzialność jako element bezpieczeństwa pacjenta

Odpowiedzialność prawna nie powinna być rozumiana wyłącznie jako forma karania personelu.

Jej znaczenie jest szersze.

Może służyć:

• ochronie pacjentów,
• naprawieniu wyrządzonej szkody,
• wyjaśnianiu nieprawidłowości,
• ochronie standardów wykonywania zawodów medycznych,
• poprawie organizacji placówek,
• zapobieganiu podobnym zdarzeniom w przyszłości.

Z tego powodu analizowanie odpowiedzialności powinno być oparte na faktach i dowodach, a nie na automatycznym założeniu winy.

Jednocześnie pacjent nie powinien być pozbawiony możliwości dochodzenia swoich praw tylko dlatego, że sporna sytuacja wydarzyła się w środowisku medycznym.

15. Najważniejsza zasada

W każdej sprawie dotyczącej potencjalnej odpowiedzialności personelu lub placówki należy rozdzielić trzy elementy:

Dopiero połączenie faktów, przepisów, dokumentacji i pozostałych dowodów pozwala odpowiedzialnie ocenić, czy doszło do naruszenia prawa lub zasad wykonywania świadczeń oraz jaki rodzaj odpowiedzialności może mieć zastosowanie.

Źródła i podstawy prawne

Podstawowe znaczenie mają między innymi:

• ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta,
• przepisy dotyczące działalności leczniczej,
• przepisy prawa cywilnego,
• przepisy prawa karnego,
• przepisy regulujące wykonywanie poszczególnych zawodów medycznych,
• zasady etyki zawodowej,
• aktualna wiedza medyczna,
• orzecznictwo sądów,
• oficjalne stanowiska i materiały Rzecznika Praw Pacjenta oraz innych właściwych organów.